Grote verhalen, zwijgende beelden

Bij onze musea is al enige tijd een tendens gaande die steeds meer zichtbaar wordt: kunstwerken worden gekozen, geduid en gepresenteerd op basis van tevoren geselecteerde, urgent geachte maatschappelijke thema’s.

Neem het museum in mijn woonplaats Arnhem: het voert een presentatie- en verzamelbeleid dat onder meer uitgaat van het voornemen om vormen van machtsongelijkheid in relatie te brengen tot ecologische vraagstukken.

Het Stedelijk Museum in Amsterdam volgt een vergelijkbare koers: in de collectiepresentatie, tentoonstellingsprogrammering en het aankoopbeleid laat men zich leiden door een belangstelling voor politiek getinte onderwerpen als (de)kolonialisatie, diaspora en culturele identiteit.

Hoe de kunstwerken in kwestie zich precies tot zulke thema’s verhouden is een lastige vraag. Het Rijksmuseum Twenthe zegt bijvoorbeeld te kiezen voor hedendaagse kunstwerken met een “maatschappelijke connectie”, maar de aard van die connectie blijft onduidelijk. Het lijkt om werken te gaan waarvan men verwacht dat ze op een of andere manier over de maatschappij een verhaal vertellen.

Vertellen is echter iets anders dan verbeelden: weinig beelden vertellen een verhaal. De musea weten dit heel goed en sommige leggen daarom het accent op subtiele wijze anders: kunstwerken, zo stelt men, vertellen de verhalen niet zelf, maar zij genereren verhalen, of fungeren als katalysator voor het vertellen van verhalen. Maar het thematische kader voor die nog te vertellen verhalen ligt dan wel bij voorbaat vast.

Natuurlijk klinkt hier en daar kritiek op deze inmiddels dominante opvatting. Zo publiceerde het tijdschrift De Witte Raaf onlangs een artikel over de nieuwe collectiepresentatie van het Stedelijk, geschreven door emeritus hoogleraar literatuurwetenschappen Ernst van Alphen, iemand dus die als geen ander kan weten wat een verhaal is. Hij betoogt dat met de opkomst van “het vertellen van verhalen” in de publieke ruimte, en zeker ook in de museumcultuur, de notie van het verhaal ongelofelijk aan belang heeft ingeboet. “Alles moet vandaag de dag een verhaal vertellen: maaltijden, outfits, zelfs tentoonstellingen en kunstwerken”.

Hij wijst daarbij op de impact van een medium als Facebook, waar gebruikers losse gebeurtenissen op een “tijdlijn” plaatsen. Dit, schrijft van Alphen, heeft weinig meer met narrativiteit te maken, dat wil zeggen een representatie van een opeenvolging van gebeurtenissen.

Wat hier nog aan toe te voegen? Misschien dit: kunstwerken laten zich niet herleiden tot verhalen over geselecteerde thema’s, zelfs niet als het een documentaire film betreft die als kunst wordt gepresenteerd in een tentoonstellingsruimte.

Kunstwerken hebben namelijk de eigenaardigheid dat zij steeds twee dingen tegelijk doen: zij produceren betekenissen en nemen die weer terug, leggen relaties tot de omringende wereld en keren zich ervan af. Zij spreken in ons iets aan dat wij niet kunnen controleren: een energie die beelden genereert en deze beelden met dezelfde kracht weer doet oplossen en veranderen in andere beelden en ideeën. Het is een kracht die voortbrengt en vernietigt: de kracht van de verbeelding.

Dat is de reden waarom kunst ook zonder te verwijzen naar belangrijke onderwerpen nog altijd belangrijk is. Want in haar onbestemdheid appelleert zij aan vrije verbeeldingskracht in een onvrije wereld.

WILT U DEZE GALERIJ BLIJVEN VOLGEN ?

vul dan uw emailadres in en meld u aan –
u krijgt éénmaal per drie maanden bericht.