De eendimensionale kritiek

 

In het jaar 1937 publiceerde de filosoof Herbert Marcuse zijn klassiek geworden essay Über den affirmativen charakter der Kultur (‘Over het bevestigende karakter van de cultuur’). Daarin betoogde hij dat de kunsten slechts een vluchtige ervaring van geluk bieden, die ons verzoent met een op uitbuiting gebaseerde maatschappelijke orde – een orde die schoonheid, waarheid en geluk niet toelaat in de realiteit van het leven, maar alleen in de geïdealiseerde en verinnerlijkte vorm van de kunst.

Deze belangrijke tekst van Marcuse heeft de toon gezet voor een kritische traditie die nog altijd springlevend is. Steeds keert het zelfde bittere verwijt terug aan het adres van de kunst: dat zij politiek onschadelijk zou zijn, zelfs medeplichtig.

Het betreft een kritiek die in de loop der tijd werd omkleed met uiteenlopende argumenten. Neem bijvoorbeeld de Nederlandse kunstenaar Jonas Staal, die in zijn werk al vele jaren de relatie aan de orde stelt tussen kunst, politiek en propaganda. Hij richt zich vooral tegen wat hij noemt het “kunstinstituut”: het geheel van ongeschreven regels, of het gezamenlijke referentiekader, van de kunsten.

Dit instituut, schrijft Staal, geeft aan elke vorm van kritiek of van verzet onmiddellijk een podium, binnen sprankelend witte muren. De kunst is daar niet souverein, maar wordt getolereerd en gefaciliteerd door de staat, waarvoor zij uiteindelijk niet meer is dan een propagandamiddel. Want alleen al het feit dat er “vrije” kunstenaars bestaan bewijst dat de staat individuele uitingen verdraagt en kritiek accepteert, dat het dus een staat is die belang hecht aan de eigen ideologie – die van vrijheid en democratie.   

Een iets andere visie wordt verwoord door Sven Lütticken, een bekend criticus en auteur in diverse internationale kunsttijdschriften. Hij stelt dat kunstwerken tegenwoordig vooral fungeren als financiële activa (“toxic assets”) voor de rijken. Wat onder de merknaam “hedendaagse kunst” geproduceerd wordt is in zijn ogen niet meer te rechtvaardigen in een wereld die afstevent op haar catastrofe. Er zouden andere vormen van “esthetische praktijk” gevonden moeten worden – vormen die beter beantwoorden aan de huidige staat van urgentie.

Dergelijke kritiek is gemeengoed geworden. Intellectuelen (recensenten, curatoren, kunstenaars) gaan ijverig door met het ontmaskeren van de mythe van de autonome kunst. En zij hebben een sterk punt. Het is waar, in het grote spektakel van de wereld speelt kunst slechts een bijrol. Want hoe nadrukkelijk sommige kunstenaars ook de grote problemen van deze tijd (sociaal onrecht, klimaat, gender) tot thema van hun werk maken, hun wapens en munitie worden onmiddellijk geneutraliseerd doordat het slechts om kunst gaat. En het is waar: de instituties waarbinnen de kunst opereert worden beheerst door commerciële en politieke belangen, om niet te zeggen door machinaties, geld en corruptie.

Toch heeft deze kritiek, in al haar variaties, een ernstig manco: zij is, zoals Marcuse het zou formuleren, nogal eendimensionaal. Zij richt haar pijlen op de context en laat de kunst daarin verdwijnen: kunstwereld en kunst lijken volledig samen te vallen.

Er is dan ook een andere benadering nodig, niet eendimensionaal maar dialectisch: een benadering die de frictie blootlegt tussen de kunst enerzijds, en het materiële en ideologische kader waarin de kunst functioneert anderzijds. Want midden tussen de grote belangen van staat en kapitaal creëren kunstenaars een vrijplaats, een ruimte voor vrije associaties en ideeën. Niemand is eigenaar van de betekenis van een kunstwerk.

In een vorige blog schreef ik over de creatieve kracht waarmee kunstenaars werken. Omdat onbewuste krachten niet kunnen worden gekend of gestuurd (en dus geen doel dienen) zijn zij altijd subversief. Zij doorkruisen per definitie alles wat voorgenomen, bedoeld, begrepen was. In kunst schuilt dus altijd iets gevaarlijks – daar ligt haar politieke lading.  

(wordt vervolgd) 

REACTIES

Reacties worden op prijs gesteld – mail uw bijdrage naar wimkranendonk@xs4all.nl

 

WILT U DEZE GALERIJ BLIJVEN VOLGEN ?

vul dan uw emailadres in en meld u aan –
u krijgt éénmaal per drie maanden bericht.